Urządzanie Puszczy

Spór o ochronę Puszczy Białowieskiej trwa już wiele lat. Sondaże opinii publicznej jednoznacznie wskazują, że mieszkańcy naszego kraju (prawie 80%) są za parkiem narodowym na terenie całej Puszczy Białowieskiej. Inaczej ta sprawa wygląda w samym regionie puszczańskim. Tutaj, znaczna część mieszkańców obawia się rygorów wynikających z ustanowienia parku. Czy słusznie? To temat na zupełnie inną dyskusję.
Jednak nawet przeciwnicy parku bardzo często podkreślają, że powstrzymanie intensywnego wyrębu, który miał tu miejsce przez wiele dziesiątków lat było słuszne. Tak więc zakaz wycinki ponadstuletnich drzew i drzewostanów w puszczy (tzw. moratorium), wydany w 1998 r. spełnia bardzo ważna rolę. Chroni naturalne, nieposadzone przez człowieka, prawdziwie puszczańskie drzewostany. Jest już ich naprawdę niewiele – około 1/4 powierzchni puszczy. Odmienne stanowisko reprezentują Lasy Państwowe. Leśnicy, choć jak twierdzą odeszli już (w puszczy) od modelu gospodarki surowcowej, uparcie dążą do zniesienia moratorium. Dlaczego? „Bo przeszkadza w prowadzeniu normalnej gospodarki leśnej” - argumentują. Na czym ma więc polegać owo pogodzenie ochrony przyrody i „normalnej gospodarki leśnej”? Można się było o tym przekonać „studiując” plany urządzenia lasów w nadleśnictwach puszczańskich na lat 2002 – 20011 w ramach tzw. konsultacji społecznych. Kilkanaście opasłych tomów, liczących łącznie ponad 12 tysięcy stron można było przeglądać w siedzibach nadleśnictw Białowieża, Browsk i Hajnówka przez pierwsze dwa tygodnie lutego (10 dni roboczych). Tak -oglądać - po prostu zapoznać się, ale już broń Boże nie kserować – tego nie wolno było robić. Pomimo tych utrudnień udało się z planów urządzenia lasu wypisać informacje, które oznaczają dla puszczy nienajlepszą przyszłość. Przyjrzyjmy się temu nieco bardziej szczegółowo.
We wstępie do tzw. Planu Urządzenia Lasu można było przeczytać, że planowane działania „skierowane są na przywracanie charakteru puszczańskiego lasu, zwiększenie bioróżnorodności elementów ekosystemu oraz dopasowanie biocenozy do biotopu.” Te bardzo mądre i chwytliwe hasła nie znajdują jednak potwierdza w analizie zaplanowanych działań. Otóż w ciągu najbliższych 10 lat planuje się wyrąb ok. 1.380.000 m³ drewna. Oznacza to, iż na każdy rok wypada średnio ok. 140 000 m³ drewna, czyli więcej niż w minionym, tak bardzo krytykowanym dziesięcioleciu. Nie ma tu większego znaczenia fakt, iż tzw. użytki rębne stanowią mniej niż 20% całości pozyskania. Dla drzewa jest to zupełnie obojętne czy zostanie wycięte w ramach „trzebieży późnej”, czy też „użytkowania rębnego”. Nie ma też znaczenia, że drzewa w naturalnych drzewostanach mogą być wycinane nie po osiągnięciu „wieku rębności” (wiek wyrębu drzew przyjęty w leśnictwie), a po osiągnięciu „wieku dojrzałości”, który np. dla dębu szypułkowego w borach puszczańskich wyznaczono na 160 lat. To po prostu gimnastyka słów, semantyczne zabiegi, które mają na celu ukrycie istoty zamiarów.
Nadleśnictwa puszczańskie od wielu lat przynoszą straty. Ich deficyt w 2001 roku sięgnął już 6 000 000 złotych. Ponad 90 % dochodów puszczańskich nadleśnictw uzyskuje się ze sprzedaży drewna. Ceny drewna systematycznie spadają. Główną tego przyczyną jest łatwo dostępny rynek wschodni, oferujący ogromne zapasy drewna w Rosji i Ukrainy oraz stosunkowo słaby popyt na artykuły drzewne tak na rynku krajowym, jak i zagranicznym.
W tej sytuacji ekonomicznej postanowiono utrzymać, a nawet podwyższyć(!) poziom eksploatacji lasów puszczańskich. Postanowiono sięgnąć do rezerw, jakie kryją się w resztkach naturalnych, ponadstuletnich drzewostanów (chronionych obecnie przez wspomniane moratorium). Nie zamierza się również oszczędzić obszaru (8,5 tys. ha), na którym zaplanowane jest utworzenie rezerwatu przyrody, gdzie według Planu Urządzenia odbywać się ma normalna gospodarka leśna. Wszystko to ma służyć „zwiększaniu bioróżnorodności”, „unaturalnianiu”, „przywracaniu puszczańskiego charakteru” w ramach tzw. „niezbędnych zabiegów hodowlano-ochronnych”: trzebieży późnej, trzebieży dolnej, „odnowienia” czy też w końcu „użytkowania rębnego”. A przecież puszczy zagraża najbardziej przekształcanie jej w zwykły las gospodarczy, jakich w Polsce mamy miliony hektarów. To, co w Puszczy urzeka i przyciąga do niej coraz to nowe rzesze miłośników, to stare lasy, obfitujące w ogromne bogactwo przyrodnicze, gdzie natura nie jest okaleczona przez niepotrzebną ingerencję człowieka. W takich lasach czujemy się najlepiej i do nich najchętniej wracamy.
Na obszarze puszczańskich nadleśnictw znajduje się 20, z reguły niewielkich, rezerwatów przyrody. Zajmują one powierzchnię niewiele ponad 3 tys. hektarów. Zasady zarządzania tymi obszarami z punktu widzenia ochrony przyrody pozostawiają wiele do życzenia, ale to temat na osobną debatę. Znacznie większą powierzchnię stanowią tzw. lasy ochronne, bo aż 18 394 ha. Tylko niewielka ich część, tzw. „lasy stanowiące cenne fragmenty rodzimej przyrody” spełniają istotniejszą funkcję ochronną. Z punktu widzenia gmin najważniejsze jest to, iż za lasy ochronne otrzymują niższy podatek tj. taką samą kwotę jak za grunty leśne znajdujące się na terenie parków narodowych i rezerwatów przyrody. Tak więc, gdybyśmy powiększyli istniejący park narodowy o obszary rezerwatów przyrody i lasów ochronnych, jego powierzchnia wzrosłaby do ponad 32 tys. ha (1/2 obszaru puszczy), a samorządy gmin nie straciłyby nawet złotówki z wpływów za podatki od gruntów leśnych.
Podsumujmy informacje zawarte w nowych planach urządzenia nadleśnictw puszczańskich. Zaproponowane tam sposoby gospodarowania, nawet jeśli są zgodne z założeniami „sztuki leśnej”, nie gwarantują ochrony najcenniejszych puszczańskich lasów. Wręcz przeciwnie, zaplanowana gospodarcza ingerencja w drzewostany ponadstuletnie, z użytkowaniem rębnym włącznie, narusza i tak bardzo skromny, z punktu widzenia ochrony przyrody, status quo, polegający na ochronie starych drzew i drzewostanów, rozrzuconych na terenie całej puszczy. Na takie rozwiązanie zgody ze strony środowisk działających na rzecz ochrony puszczy z pewnością być nie może.

Stefan Jakimiuk